کلاس مجازی سیر تحول تعاونیها

بررسي روند توسعه تعاوني هاي كشاورزي از نظر تعداد و اعضاء در كشور دانمارك نشان مي دهد كه به منظور افزايش توان رقابت و استفاده از صرفه جويي هاي منتج از مقياس دوره 1964 – 1996 مزارع تعاوني هاي كشاورزي در يكديگر ادغام و تشكيل نيروي اقتصادي عظيم تري را داده اند ، به طوري كه از نظر تعداد كاهش ولي حجم فعاليت آن ها افزايش يافته است . درصد سهم آن ها از بازار توليدات كشاورز

ي مؤيد اين نكته است .

تعاوني ها در كشور دانمارك به چهار گروه عمده كشاورزي ، مصرف كنندگان ، شهري و ساير خدمات تقسيم مي گردند . در جدول شماره يك زمينه هاي فعاليت هر يك از اين گروه ها را نشان مي دهد :

تعاوني هاي كشاورزي در اين كشور سهم بالايي از بازار را به خود اختصاص مي دهند . در جدول شماره (2) سهم بازار برخي محصولات تعاوني هاي كشاورزي ، در فوريه سال 1996 منعكس شده است . در همين سال مجموع فروش تعاوني هاي فوق معادل 12 ميليارد دلار امريكا بوده است .

بررسي روند توسعه تعاوني هاي كشاورزي از نظر تعداد و اعضاء در كشور دانمارك نشان مي دهد كه به منظور افزايش توان رقابت و استفاده از صرفه جويي هاي منتج از مقياس دوره 1964 – 1996 مزارع تعاوني هاي كشاورزي در يكديگر ادغام و تشكيل نيروي اقتصادي عظيم تري را داده اند ، به طوري كه از نظر تعداد كاهش ولي حجم فعاليت آن ها افزايش يافته است . درصد سهم آن ها از بازار توليدات كشاورزي مؤيد اين نكته است .

قبل از سال 1860 : شرايط براي توسعه موفقيت آميز تعاوني ها ايجاد گرديد .

1880 – 1860 : عقايد تعاوني از كشور انگلستان وارد شد . تعاوني هاي مصرف كنندگان در شهرها و روستاها تشكيل گرديد .

18/1914 – 1880 : تعاوني هاي لبنيات و كارخانه هاي فرآورده هاي گوشتي تشكيل و به سرعت رشد يافتند . اوليه اتحاديه هاي ملي تعاوني به منظور خريد مشترك ، صادرات و عرضه تشكيل گرديدند .

45/1940 – 1918 : برخي از تعاوني هاي مهم ورشكسته شدند . رشد در تعدادي از تعاوني ها ادامه يافت برخي نيز وارد فعاليت هاي جديدي گرديدند . ( تك منظوره )

1972 – 1945 : انطباق ساختارها ، تشكيلات و توليد تعاوني ها شتاب گرفت . رشد در فروش و افزايش سهم بازار در اغلب فعاليت هاي تعاوني ادامه يافت .

عدم مداخله دولت ( كشاورزان مسئول تعاوني هاي خود هستند )

تعاوني ها توسط مردم عادي به منظور تأمين منافع اقتصادي خود آن ها تشكيل مي گردند .

تعاوني ها بدون دخالت يا كمك دولت فعاليت مي كنند .

فعاليت كسب و كار انجام مي دهند و با ساير شركت هاي بخش خصوصي در شرايط برابر رقابت مي كنند .

به مديران و كاركنان دستمزدهاي رقابتي پرداخت مي كنند و به آن ها آموزش مي دهند .

براي آموزش و اطلاع رساني اعضاء هزينه مي كنند و داراي كميسيوني منتخب از اعضاء با صلاحيت هستند .

مديران متخصص ، تعاوني را اداره مي كنند . هيئت مديره منتخب خط مشي شركت را تعيين و كار مديران را نظارت و كنترل مي كنند .

معمولاً تعاوني ها تك منظوره يا محدو به تعداد كمي فعاليت هاي مرتبط هستند .

تعاوني هايي نيازهاي اعضاء را عرضه و به طور مستمر سودآور هستند كه ادغام نشده و تعطيل نيز نمي باشند .

در اقتصاد دانمارك خميره فعاليت هاي بسياري از افراد متعهد و تلاشگر در قالب شركت هاي تعاوني شكل مي گيرد . ساختار صوري آن هامتنوع است و به انواع شركت هاي با مسئوليت محدود ، شركت هاي تعاوني يا شركت هاي تعاوني با مسئوليت محدود مي گردد . اما در همين گوناگوني ، نقاط اشتراكي مي توان يافت كه آن ها را از ديگر انواع سازمان هاي تجاري جدا مي سازد . آن ها شركت هاي نماينده نظام تعاوني در اقتصاد دانمارك هستند .

زماني كه اولين بنگاه تعاوني جهان يعني شركت پيشگامان منصف راچديل در سال 1844 تأسيس شد ، پاره اي از اصول اساسي نظام تعاون تدوين گشت و اين نظريه ها تاكنون به عنوان رهنمود تعاوني هاي مصرف و توليد سراسر جهان حفظ شده اند .

با توسعه نهضت تعاون دانمارك ، برخي از اصول اساسي نسبت به ساير اصول رجحان يافته اند كه كليات اصلي اين اصول به اين شرح مي باشد :

عضويت ، داوطلبانه و براي همه آزاد است .

نظارت مردمي ( اصطلاح معروف يك عضو – يك رأي )

سودها به اعضاء تعلق مي گيرد و به نسبت سهمي كه در بازده سرمايه دارند بين آن ها تقسيم مي شود .

يكي از ويژگي ديدگاه هاي تعاوني آن است كه اهداف يك شركت تعاوني بر مواردي چون بازگشت سود به اعضاء و نه بازگشت سرمايه اوليه تأكيد دارد . بنابراين مي توان گفت كه نظام تعاوني همان گونه كه واجد جنبه اجتماعي است ، از اهداف اقتصادي نيز پيروي مي كند و مشخصه اكثر فعاليت هاي بخش تعاون در اقتصاد دانمارك ، تابعيت آن ها از جنبش تعاون و در نتيجه عمل به تعاون واقعي است .

دانمارك براي مراكز تجاري كه براساس اصول تعاون سرمايه گذاري مي شوند ، قانون خاصي ندارد . اين گونه مراكز نيز تابع همان قوانين و مقررات ديگر بخش هاي اقتصادي هستند .

مؤسسات بازرگاني زير نظر شركت هاي تعاوني كه توسط آن ها اداره مي شوند موظف به پرداخت ماليات هستنداما به دليل ساختار خاص شركت ، مبناي مالياتي « سود شركت » بر مبنايي متفاوت با شركت هاي ديگر است كه با مسئوليت محدود فعاليت دارند و از اين رو به طور جداگانه محاسبه مي شود .

در دانمارك ، بين بخش تعاوني و ديگر سازمان هاي تجاري چندان تفاوت بارز و مشخصي وجود ندارد . برخي شركت ها از تك تك اصول اساسي تعاون تبعيت مي كنند . اما برخي ديگر از شركت ها ، هر چند كليه اين اصول را به كار نمي بندند ، اما ويژگي بسيار مشابه اي با ساختار تعاوني دارند و از اين رو خود را هم قطاران فعال در نهضت تعاون دانمارك مي دانند .

نظام تعاوني از اواخر قرن نوزدهم به اين سو ، از اهميت ويژه اي براي كشاورزي دانمارك برخوردار گرديد . به طوري كه كشاورزان دانماركي به طور سنتي اصطلاح « نهضت تعاون » را براي معرفي شبكه مؤسسات تجاري وابسته به صنعت و جامعه روستايي ، هم چون كارخانه لبنيات ، كشتارگاه ، شركت هاي عرضه محصولات كشاورزي يا شركت هاي مصرف و غيره به كار مي برند . جنبش تعاون كارگران كه اكنون به دليل پذيرش آن از سوي ديگر گروه هاي جامعه به عنوان «جنبش تعاون شهري» معروف است ، پا به پاي جنبش اوليه تعاون ، همراه با تعاوني هاي خرده فروشي و توليد در خدمت منابع اعضاء بودند و بخشي از جنبش كارگري را تشكيل مي دادند .

در ادامه اين گفتار ، شرحي از تاريخچه شيوه تعاون در دانمارك و بسياري از جلوه هاي گوناگون تعاوني در جامعه كنوني دانمارك به تفصيل آمده است :

فكر اوليه نظام تعاون ، به شكل كنوني آن ، در نيمه اول قرن نوزدهم شكل گرفت . مشكلات اجتماعي ناشي از صنعتي شدن و ظهور خلق الساعه طبقه نوگرا ، الهام بخش اين پندار بود . يكي از اولين جرقه ها براي نظم بخشي به افكار پراكنده در مورد جنبش تعاون در ذهن رابرت اوون (1858 – 1771) زده شد ، اما تلاش وي براي جامه عمل پوشاندن به اين افكار با شكست مواجه گشت . در سال 1844 گروهي از كارگران ، اولين شركت تعاوني مصرف خرده فروشي دنيا را در شهر راچديل ، يكي از شهرهاي شمالي انگلستان در حوالي منچستر ، تأسيس نمودند . در تحقق اين امر ، كارگران مبتكر شماري از اصول اساسي را كه تا آن زمان خط مشي تعاوني ها محسوب مي شد به عينه به اجرا درآوردند .

ايده شركت هاي خرده فروشي مصرف از شهر راچديل به ديگر نقاط بريتانياي كبير ( آن زمان ) و از آن جا به سراسر قاره اروپا منتشر شد . پيش از آن در فرانسه تعدادي از نظريه پردازان ، تئوري هايي مشابه با نظريه رابرت اوون مطرح كرده بودند و در اواخر دهه 1840 شركت هايي بر اساس نظريه تعاون در آلمان شكل گرفتند . تا براي طبقات كم درآمد تسهيلات اعتباري فراهم كنند .

فكر تعاون در قرن نوزدهم بيشترين تأثير را بر شركت هاي مصرف خرده فروشي بر جاي گذاشت . در تشخيص موقعيت نظام تعاون ، چه در آن دوران و چه پس از آن ، بسيار اهميت دارد كه به تعاون به چشم يك وسيله براي بهسازي وضعيت قشر محروم از مزاياي اجتماعي نگريست . اين پندار اكنون بر ساير كشورها نيز معتبر است . تا سال 1895 نظام تعاون ، اساساً در شكل شركت هاي خرده فروشي آن چنان فراگير شد كه ديگر امكان شكل گيري اتحاديه بين المللي تعاون (ICA) به طور همه جانبه فراهم شده بود .

از آن زمان تاكنون ، آي . سي . ا را در قالب مبنا و مركز ثقل جنبش تعاون در كشورهاي گوناگون عمل نموده است . گرچه به لحاظ سنت هاي ملي و نظام سياسي خاص هر كشور ، شيوه عمل به ايده تعاون نيز متفاوت بوده است .

در عصر حاضر ، نظام تعاوني آشناي همگان است و اساساً در دو قلمرو تعاوني هاي مصرف خرده فروشي و شركت هاي تعاوني مرتبط با كشاورزي قوي تر از ساير زمينه هاست .

جنبش تعاون در بسياري از كشورها از اهميت خاصي برخوردار است به عنوان نمونه ، بخش كشاورزي در ايالات متحده امريكا ، حجم اعظم فعاليت هاي خود را به طور اخص به گونه ي تعاون اختصاص داده است .

در كشورهاي سوسياليستي ، توليد عمده كشاورزي اغلب در تعاوني ها سازماندهي مي شود . گرچه اين كشورها به شدت به نظارت دولت وابسته اند و ايجاد ارتباط با اعضاء كاملاً با آن چه در دانمارك و ديگر كشورهاي غير سوسياليستي مي گذرد در تباين است .

يكي از عوامل تسريع رشد جنبش تعاون در كشورهاي در حال توسعه ، رهايي اين كشورها از جنگال قدرت هاي مستعمراتي است . اكثر اين كشورها سياست اقتصادي مبتني بر نظام تعاوني را پيشه خود كرده اند . در اين جا نيز نظارت مردم گواه اين مدعاست . تجربه به دست آمده در كشورهاي در حال توسعه به شدت متنوع است ، اما بخشي از كمك هاي دولت دانمارك به كشورهاي در حال توسعه ، به شكل همكاري براي تأسيس و راه اندازي مؤسسات تعاوني ارائه شده اند .

بدون ترديد ، تعاون در كشور دانمارك بسيار مديون جنبش هاي بين المللي است كه شرح آن در گذشته رفت . با اين وجود ، حال و هواي خاص دانمارك قرن نوزدهم ، خود قوه محركه نهايي را براي به حركت درآمدن نظام تعاون وارد نمود . در حالي كه شركت هاي تعاوني خرده فروشي از فعاليت هاي پيشگامان انگليسي الهام مي گرفتند و با همان سبك و سياق عمل مي نمودند ، نهال جنبش كشاوري با همه اهداف عملي خود و مستقل از روند توسعه تعاون در ديگر كشورها نشو و نمو يافت . به واقع ، تعاون در كشاورزي دانمارك در قرن حاضر ، الگويي براي بالنده كردن تعاون در صنايع كشاوري ديگر كشورهاست .

بنيان دانمارك نوين با ايجاد اصلاحات كشاورزي در نيمه دوم قرن هجدهم گذارده شد . اصلاحات ياد شده قطعاً در شكل گيري اقتصاد و فرهنگ دانمارك تا دهه 1950 تأثيرگذار بودند ، اما از اين تاريخ به بعد ، گرايش به صنعتي شدن و شهرنشيني با سرعتي برق آسا شدت گرفت .

با اجراي اصلاحات ، ساختار كشاورزي با ساير بخش ها به موازنه و تعادل دست يافت و سراسر قرن نوزدهم با پيشرفت هاي اقتصادي و اجتماعي چشمگيري براي كشاورزان همراه بود . به دنبال اصلاحات ، دستآورد آزاد سياسي نصيب كشاورزان شد . از سال 1841 ، جمعيت كشاورز دانمارك حرفي براي گفتن در دولت محلي داشت و با ارائه اولين قانون اساسي دانمارك در سال 1849 ، كشاورزان در سياست هاي ملي صاحب قدرت و نفوذ شدند .

از دهه 1840 به اين سو و به موازات اين پيشرفت ها ، كشاورزان براي شركت در امور سياسي ، علمي و فني ، اقتصادي و فرهنگي با مشاركت يكديگر به تشكيل سازمان هاي مخصوص به خود مبادرت نمودند . در طول اين سال ها ، كشاورزان سخت مي كوشيدند تا خود را از وابستگي به زمين داران عمده ، بوروكرات ها و قشر مرفه و طبقه متوسط شهرنشين رهايي بخشند . در دهه 1880 ، روند آزادي با نبرد سياسي بين دولت محفظه كار و حزب ليبرال وابسته به كشاورزان طبقه متوسطه به اوج خود رسيد .

همراه با آزادي سياسي و اجتماعي جمعي روستايي ، گسترش نهضت گروندويك در دهه 1860 به ايجاد استقلال فرهنگي خدمت شاياني نمود . عقايد مذهبي و تعليماتي ن . ف . س. گروندويك كه در بين ساير عقايد او در دبيرستان هاي ملي تجلي يافت ، اساس يك فرهنگ نوين كليسايي و جايگزين فرهنگ كهنه سنتي روستايي شد كه هنوز كشاورزان و طبقه متسوط ، پيش قراولان اين نهضت هستند .

اهميت نهضت گروندويك و دبيرستان ملي براي جنبش تعاون در دانمارك اغلب مورد بحث قرار مي گيرد . اين مدارس عناصر مهمي در روند آزادي قرن نوزدهم اين كشور به شمار مي روند . دبيرستان هاي ملي در شكل گيري بنيان جنبش تعاون سهيم هستند اما چنين نهادي را در خود نپروراندند .

تاريخ تأسيس تعاوني هاي مصرف خرده فروشي به سال 1866 باز مي گردد، يعني زماني كه يك روحاني به نام هانس كريستين آندرسن (88 – 1817) « جمعيت كارگران تيستد » را بنا نهاد . همان طور كه از نام انجمن پيداست ، هدف اين انجمن تهيه كالاهاي با كيفيت و ارزان قيمت براي قشر كم درآمد شهر بود . آندرسن كه مطالعاتي در زمينه شركت هاي تعاوني انگليسي داشت ، با ابتكار عمل خود ، راه حلي در جهت رفع مشكلات اجتماعي آن روزگار ابداع نمود . در دهه 1860 ديگر همه به اين باور دست يافته بودند كه فقيرترين طبقه جامعه با ملحق شدن به شركت هاي تعاوني مي توانند وضعيت خود را بهبود بخشند و در نتيجه شهروند بهتري براي جامعه خود باشند . فكر ايجاد شركت هاي تعاوني مصرف ، هم چون ايده شركت هاي بيمه درماني و بانك هاي پس انداز وسيله هاي خودياري در دست مردم بودند .

شركت هاي تعاوني به سرعت در همه جا پراكنده شدند و در سال 1871 يك انجمن ملي بدين منظور ايجاد شد . اكثر شركت ها با ابتكار عمل افراد نيكوكاري چون پاستور سن كه خواهان مشاركت اجتماعي بودند ، بنا شدند .

در اواسط قرن هفدهم ، شركت هاي خرده فروشي با ايجاد پايگاهي در مناطق روستايي و با كمك كشاورزان ، مديران مدارس و هنرمندان صنايع دستي در سطح وسيع ابتكار عمل را به عنوان اعضاء كميته به دست گرفتند . شركت هاي تعاوني خرده فروشي بخش مهمي از « بسيج داوطلبانه » عمومي جمعيت روستايي را شكل دادند كه به موازات كشمكش هاي سياسي بين محافظه كاران و ليبرال ها ، مسير خود را پيمود .

در سال 1884 ، سورين يوركنسن مدير شركت تعاوني خرده فروشي نور نيبل در نزديكي كولدينگ ، موفق به تأسيس شركت تعاوني خرده فروشي ياتلند در محل انجمن ملي قديمي شهر نمود كه ديگر اثري از آن برجاي نمانده بود . سورين يورگنسن چهره اصلي جنبش بود و در سال 1896 ، سازمان ياتلند با همتاي خود ، يعني سازمان زيلند كه در سال 1886 تأسيس شده بود ، ادغام شدند و مجموعه اين تشكيلات ، FDB يا م شركت تعاوني عمده فروشي دانمارك » نام گرفت .

به دنبال آن 970 شركت تعاوني محلي و تقريباً همه در مناطق روستايي تأسيس شدند . در سال 1885 « انجمن خريد استاني رينك يوبنيگ » با اهدافي مشابه اهداف شركت هاي تعاوني مصرف ، اما با اصول ساختاري تقريباً متفاوت تشكيل شد.

اف . دي . بي . اساساً براي عملكرد عمده فروشي تأسيس شد تا مزاياي خريد به شيوه كلي را به شركت هاي محلي نيز انتقال دهد . سورين يورگنسن حامي سخت كوش تحقق و تعميم نظريه تعاون در اقتصاد بود و دليل اين مدعا توليد خواروبار در داخل كارخانه هاي اف . دي . بي است .

از نظر سورين يورگنسن ، گرايش هاي انحرافي در خط سير توسعه صنايع كشور از سياست هاي انحصارطلبانه ناشي مي شوند . اين ديدگاه در اف . دي . بي و ديگر سازمان هاي تعاوني پياده شد و آغازي بود براي يك حمله تعرضي متقابل به صورت ايجاد شركت هاي رقابتي .

اف . دي . بي . به يك وارد كننده نفت تبديل شد و در سال 1911 « كارخانه تعاوني سيمان دانمارك » به عنوان عملي مقابله جويانه عليه نظارت تك شركتي بر بازار تأسيس شد .

شركت هاي تعاوني مصرف يكي پس از ديگري ايجاد شدند . با آغاز قرن جديد ، شركت هاي تعاوني ياد شده در مناطق شهري نيز برپا شدند و با شعله ور شدن آتش جنگ جهاني اول ، تعداد اين شركت ها در مجموع به 1500 عدد رسيد . حزب سوسيال دمكرات با به وجود آمدن جنبش مخالفت مي كرد ، اما در مجمع حزب به سال 1908 تصميم به اتخاذ روشي مثبت در قبال جنبش گرفته شد . در شركت هاي تعاوني شهري ، اغلب افراد وابسته به جنبش كارگري سردمداري اين حركت بودند . در سال 1917 ، تعدادي از شركت هاي تعاوني در پايتخت با يكديگر ادغام شدند و « شركت تعاوني كپنهاك » را ايجاد نمودند .

جنبش تعاوني خرده فروشي حتي پس از جنگ نيز به حركت توسعه اي خود ادامه داد . در سال 1939 با طغيان جنگ جهاني دوم ، تعداد شركت هاي خصوصي از مرز 1900 واحد گذشت و قريب به يك سوم خانوارهاي دانماركي به عضويت اين شركت ها درآمدند .

شركت هاي تعاوني در روستاها به نسبت مناطق شهري قوي تر بودند چرا كه فروشگاه هاي روستايي محلي بيشتر اجناس خوراكي و فرآورده هاي كشاورزي را عرضه مي كردند و از اين رو عضو طبيعي و مهمي از پيكر جامعه روستايي بودند .